اقتصاد دوم- عزاداران دستجات حسینی در بازار و میدان مشق شاهد این فجایع روس‌ها بودند.
عاشورای خونین ۱۱۵ سال پیش تبریز مصادف با دهم دی‌ماه ۱۲۹۰ ه.ش ،یاد آور ۱۱۵امین (صد و پانزدهمین) سال به دار کشیدن ثقه‌الاسلام تبریزی و مجاهدان مبارز مشروطه‌خواه تبریز توسط روس‌های متجاوز است؛ واقعه‌ای تاریخی که در حافظه تاریخ معاصر ایران به‌عنوان یکی از جنایات روسیه تزاری در آذربایجان و تبریز ثبت شده است.
ثبت و انتشار عکس‌های تاریخی این حادثه هولناک در اسناد جنایت‌های روس‌ها در شرق و غرب عالم، نمود بیشتری یافته و این تصاویر اکنون از پربیننده‌ترین عکس‌های تاریخ مشروطه ایران محسوب می‌شوند. جالب این است صحنه دار کشیدن روحانی مبارز و مشروطه خواه و یارانش در میدان مشق همزمان با عزاداری مردم در بازار تاریخی کهن شهر و خیابان‌های اطراف و مشرف به میدان مشق 《دانش سرای فعلی》بوده است. نشست گذشته مرکز اسناد ملی شمال‌غرب کشور با موضوع «سر به‌داران مشروطه» در تبریز، که با حضور پژوهشگران تاریخ معاصر ایران برگزار شد، از نظر محتوایی و مستندسازی و یاد آوری این روز غم انگیز قابل تمجید بود.که بررسی ابعاد این حادثه تلخ و دلخراش به مجالی مفصل نیاز دارد. احمد کسروی می نویسد وقتی نوبت جوان مشروطه خواه برای دار رسید فریاد زد: زنده باد ایران زنده باد مشروطه،اما
چگونگی طلوع فتوژورنالیسم ایرانی از دارالسلطنه تبریز و نقش عکس‌های خبری در ثبت وقایع انقلاب مشروطه، از محورهای مهم این نشست بود.۱۱۵سال پیش در چنین روزی، ثقه‌الاسلام تبریزی و تعدادی از مبارزان مردمی و مجاهدان مشروطه‌خواه آذربایجان که علیه اشغال نظامی روس‌ها قیام کرده بودند، از مناطق مختلف تبریز دستگیر و در میدان مشق (میدان دانشسرای امروزی) با شکنجه و رفتارهای غیرانسانی توسط جلادان روس به دار آویخته شدند.
دهم دی‌ماه گذشته نشست تخصصی «سربداران مشروطه» با حضور جمعی از محققان، مورخان و علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران و انقلاب مشروطه در مرکز اسناد ملی شمال‌غرب کشور در تبریز برگزار شد؛ نشستی که به بازخوانی این واقعه تلخ و عبرت‌آموز و بررسی جنایات روس‌ها در تبریز و آذربایجان اختصاص داشت.
تمامی سخنرانان این نشست بر این نکته تأکید داشتند که جرم ثقه‌الاسلام تبریزی و یارانش، تنها نفی سلطه نظامیان روس و مقابله با اشغال تبریز بوده است. در این میان، انتشار مجدد عکس‌های دار زدن مشروطه‌خواهان تبریز در شبکه‌های اجتماعی، توجه نسل جوان را بیش از پیش به تاریخ مشروطه، نقش تبریز در تحولات سیاسی ایران و فتوژورنالیسم تاریخی جلب کرده است.
این تصاویر که جایگاه ویژه‌ای در تاریخ مطبوعات و عکاسی خبری ایران دارند، به‌روشنی عمق فجایع روس‌ها علیه ملت ایران را نشان می‌دهند؛ فجایعی که در حافظه جمعی ایرانیان ماندگار شده است.فتوژورنالیسم یا عکاسی خبری، روایت تصویری واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی است که با دقت، ظرافت و نگاه مستندنگارانه، رخدادها را برای آیندگان ثبت می‌کند. اسناد تاریخی نشان می‌دهد که آغاز عکاسی و فتوژورنالیسم در ایران، از دارالسلطنه تبریز بوده و این شهر نقشی محوری در ورود پدیده‌های نوین تمدنی به ایران ایفا کرده است.
بررسی سفر هیأت‌های سیاسی و اقتصادی خارجی در دوره قاجار نشان می‌دهد که عکاسان همراه این هیأت‌ها، نخستین تصاویر مستند تاریخی را در تبریز ثبت کرده‌اند. در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار، که خود به‌عنوان یکی از نخستین عکاسان ایرانی شناخته می‌شود، عکاسی در ایران رونق بیشتری گرفت و هزاران قطعه عکس تاریخی از آن دوران به‌جا مانده است.
در این میان، نقش آنتوان سوریوگین و برادرانش در شکل‌گیری عکاسی خبری و فتوژورنالیسم ایران بسیار برجسته است. آن‌ها با تأسیس نخستین عکاسخانه عمومی در تبریز، پایه‌گذار ثبت تصویری رویدادهای اجتماعی و سیاسی ایران شدند و بسیاری از عکس‌های انقلاب مشروطه و مجاهدان تبریز حاصل کار آنان است.
عکس‌های به دار آویختن ثقه‌الاسلام تبریزی و یارانش در ۱۰ دی ۱۲۹۰ هجری شمسی، اوج مظلومیت ملت ایران و سندی زنده از خیانت‌ها و جنایات روس‌ها در تاریخ این سرزمین است؛ تصاویری که همچنان در آرشیوهای جهانی، کتابخانه‌ها و منابع معتبر تاریخی مورد استناد پژوهشگران قرار دارد.
به گفته پژوهشگران تاریخ، این عکس‌ها نه‌تنها اسناد تصویری انقلاب مشروطه‌اند، بلکه نقش تعیین‌کننده‌ای در تثبیت هویت عکاسی خبری ایران و انتقال تاریخ به نسل‌های بعد داشته‌اند.
● محمد فرج‌پور باسمنجی
عضو خانه توسعه آذربایجان